Paj-Puj: <span style="font-family:sans-serif;" >بىر</span> in Indefinite Structures

بىر in Indefinite Structures

«ئېنىقسىز قۇرۇلمىلاردا ئىشلىتىلىدىغان «بىر

In addition to acting as an indefinite article, بىر may combine with a number of words in a manner analogous to the English prefix "some-" (e.g., "someone", "somewhere") to create analogous indefinite structures. Perhaps the most common pairing occurs with question pronouns.

some + what? = something
بىر + نېمە = بىرنېمە

some + how many? = some, a few
 
بىر + نەچچە = بىرنەچچە
بىر + قانچە = بىرقانچە

some + who? = someone
بىر + كىم = بىركىم

some + how? = somehow
بىر + قانداق = بىرقانداق

some + which? = someone
بىر + قايسى = بىرقايسى

Of these, بىرقايسى is almost never used and may not even be recognized by native speakers (though it may be found in some dictionaries). The above all essentially act as pronouns and retain the roles of the question pronouns (i.e., as nouns, adverbs, etc.). The standard appears to be to write these all as one word, although this standard is often broken in informal writing.

This computer, eh? It broke a few days ago.
 
.بۇ كومپيۇتېرچۇ، بىرنەچچە كۈندىن ئىلگىرى بۇزۇلۇپ قالدى
.بۇ كومپيۇتېرچۇ، بىرقانچە كۈندىن ئىلگىرى بۇزۇلۇپ قالدى

It seems that there are some harmful elements in our organization.
 
.تەشكىلاتىمىزدا بىرنەچچە زىيانلىق ئۇنسۇر بار ئىكەن
.تەشكىلاتىمىزدا بىرقانچە زىيانلىق ئۇنسۇر بار ئىكەن

I asked him several times, but he just didn't answer.
 
.مەن ئۇنىڭدىن بىرنەچچە قېتىم سورىدىم، لېكىن ئۇ جاۋاب بەرمىدى، خالاس
.مەن ئۇنىڭدىن بىرقانچە قېتىم سورىدىم، لېكىن ئۇ جاۋاب بەرمىدى، خالاس

Will you get something?
بىرنېمە ئالامسەن؟

I called him a few times, but he hasn't called back.
 
.مەن ئۇنىڭغا بىرنەچچە قېتىم تېلېفون قىلدىم، لېكىن ئۇ قايتۇرمىدى
.مەن ئۇنىڭغا بىرقانچە قېتىم تېلېفون قىلدىم، لېكىن ئۇ قايتۇرمىدى

The word بىر can also be added to the words "person" (ئادەم، كىشى), "place" (يەر، جاي), "time" (چاغ، ۋاقىت), or "thing/object" (ئىش، نەرسە) to create the similar indefinite structures of "someone", "somewhere", "sometime", or "something". In this case, the two words have not "grown together" and are written separately.

some + person = someone
 
بىر + ئادەم = بىر ئادەم
بىر + كىشى = بىر كىشى

some + place = somewhere, someplace
 
بىر + يەر = بىر يەر
بىر + جاي = بىر جاي

some + time = sometime
 
بىر + چاغ = بىر چاغ
بىر + ۋاقىت = بىر ۋاقىت

some + thing = something
 
بىر + ئىش = بىر ئىش
بىر + نەرسە = بىر نەرسە

She's gone off somewhere.
.ئۇ بىر يەرگە كەتكەن

If someone tells you to get lost, what will you do?
 
بىر ئادەم ساڭا يوقال دېسە، قانداق قىلارسەن؟
بىر كىشى ساڭا يوقال دېسە، قانداق قىلارسەن؟

Will you get something?
بىر نەرسە ئالامسەن؟

I've got something I need to do in the evening.
.كەچتە بىر ئىشىم بار

There was a time when he and I were really good friends.
 
.بىر ۋاقىتلاردا مەن ئۇنىڭ بىلەن ناھايىتى ياخشى دوست ئىدىم
.بىر چاغلاردا مەن ئۇنىڭ بىلەن ناھايىتى ياخشى دوست ئىدىم

More generally, one can combine بىر with just about any noun in this way to make structures analogous to the English "some...".

in some direction
بىر ياققا

for some reason
بىر سەۋەبتىن

by some means
بىر ئامال بىلەن

When combined with adverbs of time that require the third-person possessive suffix (namely, كۈن and يىل), the resulting بىر structures must have the time word in the third-person possessive.

One day, a cat showed up at my front door.
.بىر كۈنى ئىشىك ئالدىمغا بىر مۈشۈك كەلدى

There are a few other special بىر structures used to convey the meaning of "someone", and are formed by applying the group-formation suffixes (i.e., the possessive suffix ى, or the suffix ەيلەن) to the word بىر (thus yielding بىرى and بىرەيلەن). A less formal, considered by some non-standard, but nevertheless widely used variant is بىرسى, which carries the same meaning.

 
Someone asked his father:
"Why am I so tall?"
"Because you're my son, of course," his father answered.
 
:بىرسى دادىسىدىن سوراپتۇ
ـــ مەن نېمىشقا مۇنداق ئېگىز؟
.ـــ سەن مېنىڭ بالام ـ دە، ـــ دەپ جاۋاب بېرىپتۇ دادىسى

 
If someone tells you to get lost, what will you do?
 
بىرى ساڭا يوقال دېسە، قانداق قىلارسەن؟
بىرەيلەن ساڭا يوقال دېسە، قانداق قىلارسەن؟
بىرسى ساڭا يوقال دېسە، قانداق قىلارسەن؟

 
Someone called you.
 
.بىرەيلەن سىزگە تېلېفون قىلدى
.بىرسى سىزگە تېلېفون قىلدى
.بىرى سىزگە تېلېفون قىلدى

In the case that some additional clarification on the indefinite بىر structure is desired, one can place the structure after the possible indefinite object candidate and the particle مۇ. The particle ئىشقىلىپ may be thrown in between as well. The resulting structures are analogous to such expressions as "over there or somewhere thereabouts", "to him or someone like him", or "next week or sometime around then".

He went off to the People's Square or somewhere thereabouts.
 
.ئۇ خەلق مەيدانىغىمۇ بىر يەرگە كەتتى
.ئۇ خەلق مەيدانىغىمۇ ئىشقىلىپ بىر يەرگە كەتتى

I plan to make a trip to China in the winter or sometime around then.
 
.مەن قىشتىمۇ بىر ۋاقىتتا جوڭگوغا بېرىپ كەلمەكچى
.مەن قىشتىمۇ ئىشقىلىپ بىر ۋاقىتتا جوڭگوغا بېرىپ كەلمەكچى

I've lent this book to someone - probably Adil.
 
.بۇ كىتابنى ئادىلغىمۇ بىرسىگە ئارىيەت بېرىپ تۇرغانمەن
.بۇ كىتابنى ئادىلغىمۇ ئىشقىلىپ بىرسىگە ئارىيەت بېرىپ تۇرغانمەن

She went off south or somewhere in that direction.
 
.ئۇ جەنۇبقىمۇ بىر ياققا كەتتى
.ئۇ جەنۇبقىمۇ ئىشقىلىپ بىر ياققا كەتتى

 
Tursun took a carrot or something of the sort from the fridge.
 
.تۇرسۇن توڭلاتقۇدىن سەۋزىمۇ بىر نەرسىنى ئالدى
.تۇرسۇن توڭلاتقۇدىن سەۋزىمۇ ئىشقىلىپ بىر نەرسىنى ئالدى
.تۇرسۇن توڭلاتقۇدىن سەۋزىمۇ بىرنېمىنى ئالدى

For some reason or another - probably because she got angry - she started hitting me.
 
.ئۇ خاپا بولغاندىنمۇ بىر سەۋەبتىن مېنى ئۇرۇپ كەتتى
.ئۇ خاپا بولغاندىنمۇ ئىشقىلىپ بىر سەۋەبتىن مېنى ئۇرۇپ كەتتى

The expressions بىرئاز, بىرپەس, and بىردەم all carry the meaning of "a little bit" (some small amount), although بىردەم and بىرپەس are usually reserved for time, while بىرئاز is more general.

My room is really nice, though a little bit chilly.
.ياتىقىم بەك ياخشى، ناھايىتى بىرئاز سوغۇق

Please wait a bit.
 
.بىردەم ساقلاپ تۇرۇڭ
.بىرئاز ساقلاپ تۇرۇڭ

After thinking for a moment, she gave me an answer.
.ئۇ بىرپەس ئويلىنىپ ماڭا جاۋاب بەردى

The bus will be here shortly. Please wait a bit.
.ئاپتوبۇس ھازىرلا كېلىدۇ، بىرئاز ساقلاپ تۇرۇڭ

Let one of us keep watch while one of us takes a nap.
.بىرىمىز كۆزەتچىلىك قىلايلى، بىرىمىز بىردەم ئۇخلايلى


References

  1. Personal research/experience
  2. Tarjei Engesæth, Mahire Yakup, Arienne M. Dwyer, "Greetings from the Teklimakan: a handbook of Modern Uyghur". University of Kansas: Kansas, 2009. (p. 96, 118)
  3. Frederick De Jong, "A Grammar of Modern Uyghur". Houtsma Stichting: Utrecht, 2007. (p. 90)
  4. Hämit Tömür, "Modern Uyghur Grammar" (translation by Anne Lee). Yıldız: Istanbul, 2003. (p. 132, 141, 148, 149, 485)
  5. Reinhard F. Hahn, Ablahat Ibrahim, "Spoken Uyghur". University of Washington Press: Seattle, 1991. (p. 176, 194, 372, 401)
  6. 易坤琇, "维吾尔语语法"。中央民族大学出版社: 北京, 1998。 (p. 83)
  7. Д. Ж. Касымова, "Уйгурский язык: Самоучитель". Ғылым: Алматы, 2005. (p. 35)
  8. G. Raquette, "Eastern Turki Grammar: Practical and Theoretical with Vocabulary". Reichsdruckerei: Berlin, 1912. (p. 171)
  9. 米海力, "维吾尔语喀什话研究"。中央民族大学出版社: 北京, 1997。 (p. 56-57, 85-86)