Paj-Puj: The Four Basic Mathematical Operations

The Four Basic Mathematical Operations

تۆت ئاساسلىق ماتېماتىكىلىك ئەمەل

In the four basic mathematical operations of addition, subtraction, multiplication, and division, the cardinal numbers essentially act as nouns and are manipulated as such.

When adding two numbers ("x" and "y") to get a third ("z"), Uyghur uses the structure (from left to right): x + غا|گە|قا|كە + y + قوشسا + نى + z + بولىدۇ (literally, "to x y if one adds z becomes"). The final بولىدۇ is optional.

Ten plus five gives fifteen.
 
.ئونغا بەشنى قوشسا ئون بەش بولىدۇ
.ئونغا بەشنى قوشسا ئون بەش

For subtraction, the pattern is: x + دىن|تىن + y + ئالسا + نى + z + بولىدۇ|قالىدۇ (literally, "from x y if one takes z becomes/remains"). Either بولىدۇ or قالىدۇ may be used, though they may be dropped, as well.

 
Twenty minus six is fourteen.
 
.يىگىرمىدىن ئالتىنى ئالسا ئون تۆت بولىدۇ
.يىگىرمىدىن ئالتىنى ئالسا ئون تۆت قالىدۇ
.يىگىرمىدىن ئالتىنى ئالسا ئون تۆت

For multiplication, one pattern is the following: x + غا|گە|قا|كە + y + كۆپەيتسە + نى + z + بولىدۇ (literally, "to x y if one multiplies z becomes"). Again, the بولىدۇ is optional and may be dropped. Alternatively, one may switch the order of the dative and accusative suffixes.

 
Three times four yields twelve.
 
.ئۈچكە تۆتنى كۆپەيتسە ئون ئىككى بولىدۇ
.ئۈچكە تۆتنى كۆپەيتسە ئون ئىككى
.ئۈچنى تۆتكە كۆپەيتسە ئون ئىككى بولىدۇ

Finally, the pattern for division is: x + نى + y + بۆلسە + غا|گە|قا|كە + z + بولىدۇ (literally, "x into y if one divides z becomes").

Twenty-one divided by three is seven.
 
.يىگىرمە بىرنى ئۈچكە بۆلسە يەتتە بولىدۇ
.يىگىرمە بىرنى ئۈچكە بۆلسە يەتتە


See also: 5.3.12


References

  1. Personal research/experience
  2. Gulnisa Nazarova, Kurban Niyaz, "Uyghur: An Elementary Textbook". Georgetown University Press: 2013. (p. 316-317)
  3. Frederick De Jong, "A Grammar of Modern Uyghur". Houtsma Stichting: Utrecht, 2007. (p. 94)
  4. Hämit Tömür, "Modern Uyghur Grammar" (translation by Anne Lee). Yıldız: Istanbul, 2003. (p. 143)