Paj-Puj: The Plural Suffixes and Their Common Role

The Plural Suffixes and Their Common Role

كۆپلۈك قوشۇمچىلىرى ۋە ئۇلارنىڭ دائىملىق رولى

Plural nouns in Uyghur are expressed via the suffixes لار|لەر. Learners who are just starting with the language may think of these as being analogous to the English plural, most commonly expressed through the addition of "s" (there are, however, some important differences with English usage that one must be well aware of).

child + (plural) = children
بالا + لار = بالىلار

farmer + (plural) = farmers
دېھقان + لار = دېھقانلار

policeman + (plural) = policemen
ساقچى + لار = ساقچىلار

person + (plural) = people
ئادەم + لەر = ئادەملەر

dictionary + (plural) = dictionaries
لۇغەت + لەر = لۇغەتلەر

eye + (plural) = eyes
كۆز + لەر = كۆزلەر

Grammatically, adding the plural suffixes to nouns forms (as would be expected) nouns, and they are thus treated as such. The following are examples from the corpus using plural nouns.

I like my friends.
.دوستلىرىمنى ياخشى كۆرىمەن

The Uyghurs' cuisine has all kinds of dishes.
.ئۇيغۇرلارنىڭ تائاملىرى خىلمۇخىل

These are really, really bad things.
.بۇ بەكمۇ يامان ئىشلار

The flowers have a really nice fragrance.
.خۇشپۇراقمۇ گۈللەر ئىكەن

These books are very precious to us.
 
.بۇ كىتابلار بىز ئۈچۈن تولىمۇ قىممەتلىك
.بۇ كىتابلار بىزگە تولىمۇ قىممەتلىك

45.3% of the workers are women.
.خىزمەتچىلەرنىڭ 45.3 پىرسەنتى ئايال

Give two pens to each student.
.ئوقۇغۇچىلارغا ئىككىدىن قەلەم بېرىڭ

The police searched one house after another in looking for the thief.
.ساقچىلار ئوغرىنى ئىزدەپ ئۆيمۇ ـ ئۆي ئاختۇردى

Having eaten this one thing, he didn't eat any of the others.
.ئۇ بۇ نەرسىنىلا يەپ بولۇپ، باشقا نەرسىلەرنى يېمىدى

I'm sure that we would be able to do this properly if we discussed it with the professor.
.بىز پروفېسسور بىلەن سۆھبەتلەشسەكقۇ، بۇ ئىشلارنى ياخشى قىلاتتۇق

The students went on and on asking questions.
.ئوقۇغۇچىلار سوئاللار قويدا ـ قويدى

Can you tell what properties this function has?
بۇ فۇنكسىيىنىڭ خۇسۇسىيەتلىرىنى بايقىيالامسىلەر؟

Mandarin, English, and Arabic are all examples of the world's most widely spoken languages.
.خەنزۇچىمۇ، ئىنگلىزچىمۇ، ئەرەبچىمۇ دۇنيادا ئەڭ كۆپ نوپۇس ئىشلىتىدىغان تىللار

Whichever of these products it may be, they're all expensive.
.بۇ ماللارنىڭ قايسىسىلا بولمىسۇن، ھەممىسى قىممەت

If you just listen to what the teacher says, you'll be able to become a good student.
.مۇئەللىمنىڭ گېپىنى ئاڭلىسىڭىزلا، ياخشى ئوقۇغۇچىلاردىن بولالايسىز

Our mutual hatred gradually weakened with the passing of the years.
.يىللارنىڭ ئۆتۈشى بىلەن ئارىمىزدىكى ئاداۋەت ئاستا ـ ئاستا سۇسلاشتى

This is the only thing he can do. He can't do anything else.
 
.ئۇ ناھايىتى بۇ ئىشنىلا قىلالايدۇ، باشقا ئىشلارنى قىلالمايدۇ
.ئۇ پەقەت بۇ ئىشنىلا قىلالايدۇ، باشقا ئىشلارنى قىلالمايدۇ

Don't go picking the flowers in the flower bed, or else you'll be caught.
 
.گۈللۈكتىكى گۈللەرنى ئۈزمەڭلار، بىكار سىلەرنى تۇتۇۋالىدۇ
.گۈللۈكتىكى گۈللەرنى ئۈزمەڭلار، ھېلى بىكار سىلەرنى تۇتۇۋالىدۇ

Only a third of the students came to class today.
.بۈگۈن دەرسكە پەقەت ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئۈچتىن بىرى كەلدى

What's wrong with exchanging our opinions?
كۆزقاراشلىرىمىزنى ئۆزئارا ئالماشتۇرۇشنىڭ نەرى يامان؟

There's quite a lot of people buying things today.
.بۈگۈن نەرسە سېتىۋالغۇچىلار كۆپ بولۇپ كەتتى

The students and teachers came together for a discussion.
.ئوقۇغۇچىلار ئوقۇتقۇچىلار بىلەن بىرلىكتە مۇزاكىرە قىلدى

Find yourself an Uyghur girlfriend and you'll never have problems with Uyghur again!
!سەن ئۇيغۇر قىزلاردىن دوست تېپىۋالدىڭمۇ بولدى، ئۇيغۇرچە ئۆگىنىشىڭدە گەپ يوق

Dolkun is a handsome lad. Every girl who's seen him falls in love with him.
.دولقۇن كېلىشكەن يىگىت، كۆرگەنلا قىز بالىلار ئۇنى ياخشى كۆرۈپ قالىدۇ

All of the students think that he's lazy and no good, but the reality is different.
.ساۋاقداشلارنىڭ ھەممىسى ئۇنى ھۇرۇن ۋە ناچار دەپ ئويلايدۇ، ئەمما ئەمەلىي ئەھۋال ئۇنداق ئەمەس

After suppressing the people's freedom over the course of many long years, the emperor was finally overthrown.
.پادىشاھ ئۇزۇن يىللار بويىچە پۇقرالارنىڭ ئەركىنلىكىنى بوغۇپ ئاخىرى ئاغدۇرۇلدى

Looking at the river's tributaries from the airplane made me think of a well-branched tree.
.دەريانىڭ تارماقلىرىغا ئايروپىلاندىن قارىغاندا، ئۇلارنى خۇددى بىر شاخلىق دەرەختەك دەپ ئويلىدىم

After many long years of nurturing his strengths, he finally seems to have turned into a great man.
 
.ئۇ ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان ئۆزىنىڭ ئارتۇقچىلىقىنى جارى قىلىپ ئاخىرى بىر ئۇلۇغ ئادەم بولغان ئوخشايدۇ
.ئۇ ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان ئۆزىنىڭ ئارتۇقچىلىقىنى جارى قىلدۇرۇپ ئاخىرى بىر ئۇلۇغ ئادەم بولغان ئوخشايدۇ

After I retire, I plan to go up to the mountains. There, I'll find a secluded spot and build a house to spend the rest of my days in.
.پەنسىيىگە چىققاندىن كېيىن تاغلارغا چىقماقچىمەن. ئۇ يەردە بىر خالىي جاينى تېپىپ ئۆي سالىمەن، ئۆمرۈمنىڭ ئاخىرىغىچە شۇ يەردىلا كۈن كەچۈرىمەن

After becoming famous, he dumped his old friends and started making friends with other famous people.
 
.ئۇنىڭ داڭقى چىققاندىن كېيىن، ئۇ ئۆزىنىڭ كونا دوستلىرىنى تاشلىۋېتىپ، باشقا داڭقى بارلار بىلەن دوست بولۇشقا باشلىدى
.ئۇنىڭ داڭقى چىققاندىن كېيىن، ئۇ ئۆزىنىڭ كونا دوستلىرىنى تاشلىۋېتىپ، باشقا داڭقى بار ئادەملەر بىلەن دوست بولۇشقا باشلىدى

The warrior, having wrapped up his wound with a long cloth, once more ran off towards the front lines.
.جەڭچى يارىسىنى بىر ئۇزۇن رەخت بىلەن تېڭىۋېلىپ يەنە ئالدىنقى سەپلەرگە قاراپ يۈگۈرۈپ كەتتى

 
Seeing as I'm living in Kashgar right now, I have a lot of chances to communicate with the Uyghurs.
 
.مەن ھازىر قەشقەردە تۇرۇۋاتقانلىقىم ئۈچۈن ئۇيغۇرلار بىلەن ئالاقە قىلىش پۈرسىتى كۆپ بولۇۋاتىدۇ
.مەن ھازىر قەشقەردە تۇرۇۋاتقىنىم ئۈچۈن ئۇيغۇرلار بىلەن ئالاقە قىلىش پۈرسىتى كۆپ بولۇۋاتىدۇ
.مەن ھازىر قەشقەردە تۇرۇۋاتقانلىقىمدىن ئۇيغۇرلار بىلەن ئالاقە قىلىش پۈرسىتى كۆپ بولۇۋاتىدۇ

Companies with a weak competitive edge won't last long in this city.
.بۇ شەھەردە رىقابەت ئىقتىدارى ئاجىز شىركەتلەر ئۇزۇن پۇت دەسسەپ تۇرالمايدۇ

Our teacher is so strict with us that, were he a king in a fairy tale, he would certainly be a tyrannical king who oppressed his people.
.بىزنىڭ مۇئەللىم بىزگە شۇنداق قاتتىق قولكى، ئەگەر ئۇ چۆچەكتىكى پادىشاھ بولغان بولسا، چوقۇم بىر پۇقرالارغا زۇلۇم قىلىدىغان زومىگەر پادىشاھ بولاتتى


References

  1. Personal research/experience
  2. Gulnisa Nazarova, Kurban Niyaz, "Uyghur: An Elementary Textbook". Georgetown University Press: 2013. (p. 90, 469)
  3. Renee D. Gaines, "Beginning Uyghur for English Speakers". Xinjiang University Press: Urumqi, 2010. (p. 32)
  4. Tarjei Engesæth, Mahire Yakup, Arienne M. Dwyer, "Greetings from the Teklimakan: a handbook of Modern Uyghur". University of Kansas: Kansas, 2009. (p. 1, 72-73)
  5. Nabijan Tursun, "Uyghur Reader". Dunwoody Press: Hyattsville, 2009. (p. xiv, 26)
  6. Hamit A. Zakir, "Introduction to Modern Uighur". Xinjiang University Press: Urumqi, 2007. (p. 18)
  7. Frederick De Jong, "A Grammar of Modern Uyghur". Houtsma Stichting: Utrecht, 2007. (p. 18)
  8. Hämit Tömür, "Modern Uyghur Grammar" (translation by Anne Lee). Yıldız: Istanbul, 2003. (p. 9, 11, 14, 15, 16, 23, 24, 36, 40, 47)
  9. David K. Parshall, "The First Step in Uygur". In Step Books Publishing: Hong Kong, 1993. (p. 41-42)
  10. Reinhard F. Hahn, Ablahat Ibrahim, "Spoken Uyghur". University of Washington Press: Seattle, 1991. (p. 119)
  11. E. N. Nadzhip, "Modern Uigur". Nauka Publishing House: Moscow, 1971. (p. 48, 69)
  12. خالىق نىياز, "基础维吾尔语"。新疆大学出版社: 乌鲁木齐, 2006。 (p. 485-486)
  13. 易坤琇, "维吾尔语语法"。中央民族大学出版社: 北京, 1998。 (p. 22-23)
  14. خامىت تۆمۈر، "ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلى گرامماتىكىسى"، مىللەتلەر نەشرىياتى: بېيجىڭ، 2011 (p. 41)
  15. G. Raquette, "Eastern Turki Grammar: Practical and Theoretical with Vocabulary". Reichsdruckerei: Berlin, 1912. (p. 120, 122, 123, 129)
  16. 米海力, "维吾尔语喀什话研究"。中央民族大学出版社: 北京, 1997。 (p. 61)