Paj-Puj: The Noun-to-Verb Derivation Suffix <span style="font-family:sans-serif;" >لا|لە</span>

The Noun-to-Verb Derivation Suffix لا|لە

ئىسىمدىن پېئىل ياسايدىغان «لا|لە» ئارقا قوشۇمچىسى

The suffix لا|لە is quite productive and can be attached to many nouns to form verbs related to the noun in question.

suffering + [verb] = to torture
ئازاب + لا = ئازابلا ـ

awareness + [verb] = to listen, to hear
ئاڭ + لا = ئاڭلا ـ

mind + [verb] = to remember
ئەس + لە = ئەسلە ـ

head + [verb] = to lead, to begin
باش + لا = باشلا ـ

mass, flock + [verb] = to gather, to collect
توپ + لا = توپلا ـ

(a) limit + [verb] = to limit
چەك + لە = چەكلە ـ

expenses + [verb] = to spend (money)
خەج + لە = خەجلە ـ

word + [noun] = to talk, to speak
سۆز + لە = سۆزلە ـ

hand/arm + [verb] = to support
قول + لا = قوللا ـ

respect (noun) + [verb] = to respect
ھۆرمەت + لە = ھۆرمەتلە ـ

(a) place + [verb] = to fulfill
ئورۇن + لا = ئورۇنلا ـ

thought, idea + [verb] = to think
ئوي + لا = ئويلا ـ

work (noun) + [verb] = to work
ئىش + لە = ئىشلە ـ

memory + [verb] = to memorize
ياد + لا = يادلا ـ

road + [verb] = to send, to dispatch
يول + لا = يوللا ـ

blame (noun) + [verb] = to blame
ئەيىب + لە = ئەيىبلە ـ

a belt, a strap + [verb] = to tie
باغ + لا = باغلا ـ

(a) plan + [verb] = to plan
پىلان + لا = پىلانلا ـ

approval + [verb] = to approve
تەستىق + لا = تەستىقلا ـ

tongue + [verb] = to curse/swear at
تىل + لا = تىللا ـ

(a) cover + [verb] = to cover
قاپ + لا = قاپلا ـ

bosom + [verb] = to hug, to embrace
قۇچاق + لا = قۇچاقلا ـ

ice + [verb] = to freeze
مۇز + لا = مۇزلا ـ

hunting + [verb] = to hunt
ئوۋ + لا = ئوۋلا ـ

proof + [verb] = to prove
ئىسپات + لا = ئىسپاتلا ـ

congratulations + [verb] = to congratulate
تەبرىك + لە = تەبرىكلە ـ

sweat + [verb] = to sweat
تەر + لە = تەرلە ـ

stress (noun) + [verb] = to stress
تەكىت + لە = تەكىتلە ـ

editing + [verb] = to edit
تەھرىر + لە = تەھرىرلە ـ

reins + [verb] = to harness, to control
تىزگىن + لە = تىزگىنلە ـ

tooth + [verb] = to bite
چىش + لە = چىشلە ـ

row + [verb] = to tidy up, to put in order
رەت + لە = رەتلە ـ

value (noun) + [verb] = to value
قەدىر + لە = قەدىرلە ـ

strength + [verb] = to strengthen
قۇۋۋەت + لە = قۇۋۋەتلە ـ

eye + [verb] = to keep an eye on
كۆز + لە = كۆزلە ـ

leading + [verb] = to lead
يېتەك + لە = يېتەكلە ـ

anger + [verb] = to get angry
ئاچچىق + لا = ئاچچىقلا ـ

announcement + [verb] = to announce
جاكار + لا = جاكارلا ـ

throat + [verb] = to kill (by slitting the throat)
بوغۇز + لا = بوغۇزلا ـ

(a) whisper + [verb] = to whisper
پىچىر + لا = پىچىرلا ـ

drop + [verb] = to drip
تامچە + لا = تامچىلا ـ

(a) list/register + [verb] = to list, to register
تىزىم + لا = تىزىملا ـ

estimation, reckoning + [verb] = to estimate, to reckon
چاغ + لا = چاغلا ـ

force (noun) + [verb] = to force
زور + لا = زورلا ـ

layer + [verb] = to fold
قات + لا = قاتلا ـ

oil/grease (noun) + [verb] = to oil, to grease
ماي + لا = مايلا ـ

(an) award + [verb] = to award
مۇكاپات + لا = مۇكاپاتلا ـ

calculation + [verb] = to calculate
ھېساب + لا = ھېسابلا ـ

fertilizer + [verb] = to fertilize
ئوغۇت + لا = ئوغۇتلا ـ

annotation + [verb] = to annotate
ئىزاھ + لا = ئىزاھلا ـ

description + [verb] = to describe
تەسۋىر + لە = تەسۋىرلە ـ

praise (noun) + [verb] = to praise
تەقدىر + لە = تەقدىرلە ـ

criticism + [verb] = to criticize
تەنقىد + لە = تەنقىدلە ـ

proof + [verb] = to prove
دەلىل + لە = دەلىللە ـ

poison (noun) + [verb] = to poison
زەھەر + لە = زەھەرلە ـ

adornments + [verb] = to adorn
زىننەت + لە = زىننەتلە ـ

rank, row + [verb] = to arrange, to provide
سەپ + لە = سەپلە ـ

(a) plot + [verb] = to plot
قەست + لە = قەستلە ـ

flower + [verb] = to thrive, to prosper
گۈل + لە = گۈللە ـ

(an) estimate + [verb] = to estimate
مۆلچەر + لە = مۆلچەرلە ـ

(an) insult + [verb] = to insult
ھاقارەت + لە = ھاقارەتلە ـ

home + [verb] = to marry off a son
ئۆي + لە = ئۆيلە ـ

summary + [verb] = to summarize
يەكۈن + لە = يەكۈنلە ـ

Come on, stop thinking about that.
.بوپتۇلا، ئۇ ئىشنى ئويلىماڭ

Hey, listen!
!ئاڭلا ـ ھە

We spoke through a translator.
.بىز تەرجىمان ئارقىلىق سۆزلەشتۇق

How many people work at your company?
شىركىتىڭىزدە نەچچە خادىم ئىشلەيدۇ؟

The akhun spoke about our father.
 
.ئاخۇن دادىمىز توغرىسىدا سۆزلىدى
.ئاخۇن دادىمىز توغرۇلۇق سۆزلىدى

I don't work for her but for you.
.مەن ئۇنىڭ ئۈچۈن ئىشلىمەيمەن، سىز ئۈچۈن ئىشلەيمەن

You'll do it yourself.
.بۇ ئىشنى ئۆزۈڭ ئىشلەيسەن

Everyone respects Erkin.
.ئەركىننى ھەممە ئادەم ھۆرمەتلەيدۇ

The five of us work in the same office.
.بەشىمىز بىر ئىشخانىدا ئىشلەيمىز

If I tell him, then it's as good as done. He'll definitely take care of it.
.مەن بۇ ئىشنى ئۇنىڭغا دېدىممۇ بولدى، ئۇ جەزمەن ئورۇنلايدۇ

I can only speak English.
.مەن پەقەتلا ئىنگلىزچە سۆزلىيەلەيمەن

The teacher started class immediately after entering the classroom.
 
.ئوقۇتقۇچى سىنىپقا كىرىپلا، دەرسنى باشلىۋەتتى
.ئوقۇتقۇچى سىنىپقا كىردى ـ دە، دەرسنى باشلىۋەتتى

We finished the homework in no time at all.
.تاپشۇرۇقنى بىردەمدىلا ئىشلەپ چىقتۇق

Whatever he's taken up, he's always finished the job.
.ئۇ نېمىلا قىلمىسۇن، بۇ خىزمەتنى ئىشلەپ بولدى

Even when joking, don't talk without thinking.
.ئويناپ سۆزلىسەڭمۇ ئويلاپ سۆزلە

Whenever I look at you, I'm reminded of your father.
.سېنى كۆرسەملا داداڭنى ئەسلەيمەن

The system here works really well.
.بۇ يەردىكى سىستېما بەك ئىشلەيدۇ ـ دە

I talked to her on the phone.
.مەن ئۇنىڭ بىلەن تېلېفون ئارقىلىق سۆزلەشتىم

I have to say that you speak Uyghur very well!
!سىز ئۇيغۇرچە بەك ياخشى سۆزلەيدىكەنسىز جۇمۇ

I sleep days and work nights.
.مەن كۈندۈزى ئۇخلاپ، كېچىسى ئىشلەيمەن

Listening to classical music and studying complement one another.
.كلاسسىك مۇزىكا ئاڭلاش بىلەن ئۆگىنىش بىر ـ بىرىنى تولۇقلايدۇ

He works really hard, and his co-workers respect him for it.
.ئۇ بەك تىرىشىپ ئىشلەيدۇ، شۇڭا خىزمەتداشلىرىمۇ ئۇنى ھۆرمەتلەيدۇ

Mandarin, English, and Arabic are all examples of the world's most widely spoken languages.
.خەنزۇچىمۇ، ئىنگلىزچىمۇ، ئەرەبچىمۇ دۇنيادا ئەڭ كۆپ نوپۇس ئىشلىتىدىغان تىللار

It's necessary that we all work together to complete this assignment.
.بۇ ۋەزىپىنى ھەممىمىز قولمۇقول ئورۇنلاشقا توغرا كېلىدۇ

My friend still continues to work at the police station.
.دوستۇم تېخىچە ساقچىخانىدا ئىشلەپلاۋاتىدۇ

If you just listen to what the teacher says, you'll be able to become a good student.
.مۇئەللىمنىڭ گېپىنى ئاڭلىسىڭىزلا، ياخشى ئوقۇغۇچىلاردىن بولالايسىز

Speak respectfully without shooting off your mouth, my child.
.ئاغزىڭدىن كەتمەي ھۆرمەت بىلەن سۆزلە، بالام

You say that you want to study well, but don't actually work when it comes to doing the homework.
.سىز ياخشى ئۆگىنەي دەيسىز، تاپشۇرۇقنىزە ئىشلىمەيسىز

The teacher ignored Dolkun's excuses and issued him a strict punishment.
.مۇئەللىم دولقۇننىڭ باھانىسىنى ئاڭلىماي ئۇنىڭغا قاتتىق جازا بەردى

Aynur saw something and suddenly started to scream.
.ئاينۇر بىر نېمىنىدۇ كۆرۈپ توساتتىن ۋارقىراشقا باشلىدى

Even though I yelled out to her, she appears to not have heard my voice.
.مەن ئۇنى توۋلىساممۇ، ئۇ ئاۋازىمنى ئاڭلىماپتىكەن

We should work in a manner that is compliant with the company's rules and regulations.
 
.بىز شىركەتنىڭ قائىدە ـ تۈزۈمىگە مۇۋاپىق ھالدا ئىشلىشىمىز كېرەك
.بىز شىركەتنىڭ قائىدە ـ تۈزۈمىگە مۇۋاپىق ھالدا ئىشلىشىمىز لازىم

Hurry up and clean your room before the guests come!
!مېھمان كەلگۈچە ئۆزۈڭنىڭ ياتىقىنى تېز رەتلەپ قوي

The meeting's going to start soon. Let's go inside and have a look to see who showed up.
.يىغىن باشلىنىشقا ئاز قالدى، كىرىپ باقايلى، كىملەر كەلدىكىن

After I've greased his palms a little, he'll certainly change his tune.
.مەن ئۇنىڭ ئاغزىنى ياغلىغاندىن كېيىن، ئۇ ئۆزىنىڭ گېپىنى چوقۇم ئۆزگەرتىدۇ

All of the students think that he's lazy and no good, but the reality is different.
.ساۋاقداشلارنىڭ ھەممىسى ئۇنى ھۇرۇن ۋە ناچار دەپ ئويلايدۇ، ئەمما ئەمەلىي ئەھۋال ئۇنداق ئەمەس

After going through the formalities, the president presented his new plan to the people.
.زۇڭتۇڭ رەسمىيەتنى بېجىرگەندىن كېيىن، ئۆزىنىڭ يېڭى پىلانىنى خەلققە سۆزلەپ ئۆتتى

If you follow this narrow road, you'll arrive at the house you're looking for.
.ماۋۇ تار يولنى بويلاپ ماڭسىڭىز سىز ئىزدەيدىغان ئۆيگە يېتىپ بارىسىز

Looking at the river's tributaries from the airplane made me think of a well-branched tree.
.دەريانىڭ تارماقلىرىغا ئايروپىلاندىن قارىغاندا، ئۇلارنى خۇددى بىر شاخلىق دەرەختەك دەپ ئويلىدىم

Unfortunately, that foreigner doesn't seem to speak Uyghur. I don't know what he wanted to say.
.ئۇ چەت ئەللىك ئۇيغۇرچە سۆزلىيەلمەيدىكەن ـ دە، ئۇ نېمە دېمەكچى بولغانلىقىنى بىلمىدىم

After becoming famous, he dumped his old friends and started making friends with other famous people.
 
.ئۇنىڭ داڭقى چىققاندىن كېيىن، ئۇ ئۆزىنىڭ كونا دوستلىرىنى تاشلىۋېتىپ، باشقا داڭقى بارلار بىلەن دوست بولۇشقا باشلىدى
.ئۇنىڭ داڭقى چىققاندىن كېيىن، ئۇ ئۆزىنىڭ كونا دوستلىرىنى تاشلىۋېتىپ، باشقا داڭقى بار ئادەملەر بىلەن دوست بولۇشقا باشلىدى

I ask him to take a photo with me and he punches me in the stomach!
!مەن ئۇنىڭغا ئىككىمىز رەسىمگە چۈشەيلى دېسەم، ئۇ قورسىقىمنى بىر مۇشتلىدى

If you get used to sitting up straight starting from when you're little, you won't have back problems later on in life.
.ئەگەر كىچىك ۋاقتىڭىزدىن باشلاپ رۇس ئولتۇرىدىغان بولسىڭىز، كېيىنكى ئۆمرىڭىزدە بېلىڭىزدە چاتاق بولمايدۇ

My kid is pretty clever. He solved the riddle without even spending much time thinking about it.
.بالام خېلى زېرەك ئىكەن، ئۇزۇن ئويلىمايلا تېپىشماقنى تېپىۋالدى

The footprints that we found being very small lies contrary to the theory that denounces Alim as the killer.
.بىز تاپقان ئاياغ ئىزىنىڭ بەك كىچىك بولغانلىقى ئالىم قاتىل دەپ ئەيىبلەش نەزەرىيىگە زىت كېلىدۇ

I really respect Tursun. First, he's kind. Second, he's open-minded. Third, he's very hardworking. Fourth, he finds happiness in helping others.
.مەن تۇرسۇننى بەك ھۆرمەتلەيمەن. بىرىنچىدىن، ئۇنىڭ مىجەزى مۇلايىم. ئىككىنچىدىن، پىكرى ئوچۇق. ئۈچىنچىدىن، ئۇ بەك تىرىشچان. تۆتىنچىدىن، ئۇ باشقىلارغا ياردەم قىلىشنى خۇشاللىق دەپ بىلىدۇ

When added to words of measure (distances, weights, etc.), this suffix serves to form verbs that carry the meaning of measuring in that measure.

a jin (斤, half a kilo) + [verb] = to weigh (on a scale)
جىڭ + لا = جىڭلا ـ

The vowel-reduction rules follow the standard pattern, with nouns that end in ئا or ئە having these vowels reduce to an ئى after the addition of the لا|لە.

owner + [verb] = to own
ئىگە + لە = ئىگىلە ـ

(a) mark + [verb] = to mark
بەلگە + لە = بەلگىلە ـ

piece + [verb] = to break up (into pieces)
پارچە + لا = پارچىلا ـ

container + [verb] = to pack
قاچا + لا = قاچىلا ـ

upbringing + [verb] = to bring up
تەربىيە + لە = تەربىيىلە ـ

expression + [verb] = to express
ئىپادە + لە = ئىپادىلە ـ

the space in between + [verb] = to traverse
ئارا + لا = ئارىلا ـ

record (noun) + [verb] = to record
خاتىرە + لە = خاتىرىلە ـ

summary + [verb] = to summarize
خۇلاسە + لە = خۇلاسىلە ـ

(a) pile + [verb] = to pile up
دۆۋە + لە = دۆۋىلە ـ

design (noun) + [verb] = to design
لاھىيە + لە = لاھىيىلە ـ

fruit + [verb] = to bear fruit
مېۋە + لە = مېۋىلە ـ

We may have a thousand in our army, but most of them are injured.
 
.قوشۇنىمىزنىڭ ئادەم سانى مىڭلىكىغۇ مىڭ، لېكىن كۆپ ساندىكىسى يارىلاندى
.قوشۇنىمىزنىڭ ئادەم سانى مىڭلىكى مىڭ، لېكىن كۆپ ساندىكىسى يارىلاندى

 
I stole your bag because I ran out of money.
 
.پۇلۇم تۈگەپ كەتكەنلىكى ئۈچۈن سومكاڭنى ئوغرىلىدىم
.پۇلۇم تۈگەپ كەتكىنى ئۈچۈن سومكاڭنى ئوغرىلىدىم
.پۇلۇم تۈگەپ كەتكەنلىكىدىن سومكاڭنى ئوغرىلىدىم

Our time for today seems to be up. Let's wrap up the meeting and go home.
.بۈگۈنكى ۋاقتىمىز توشۇپ قېلىپتۇ، بىز يىغىننى خۇلاسىلەپ ئۆيگە قايتايلى

No reduction takes place when the final ئا or ئە is a long vowel, or for other vowels.

treatment, cure + [verb] = to treat, to cure
داۋا + لا = داۋالا ـ

signature + [verb] = to sign
ئىمزا + لا = ئىمزالا ـ

price + [verb] = to appraise
باھا + لا = باھاالا ـ

thief + [verb] = to steal
ئوغرى + لا = ئوغرىلا ـ

the inside + [verb] = to go inside
ئىچكىرى + لە = ئىچكىرىلە ـ

hope (noun) + [verb] = to hope for
ئارزۇ + لا = ئارزۇلا ـ

The nurse asked me if I had health insurance.
.سېسترا مېنىڭدىن داۋالىنىش سۇغۇرتىڭىز بارمۇ، دەپ سورىدى


See also: 4.11.2, 4.12.1, 4.13.1, 4.14.1, 4.15.1, 4.16.1, 4.17.1


References

  1. Personal research/experience
  2. Hamit A. Zakir, "Introduction to Modern Uighur". Xinjiang University Press: Urumqi, 2007. (p. 35-36)
  3. Frederick De Jong, "A Grammar of Modern Uyghur". Houtsma Stichting: Utrecht, 2007. (p. 29-30)
  4. Hämit Tömür, "Modern Uyghur Grammar" (translation by Anne Lee). Yıldız: Istanbul, 2003. (p. 28, 229)
  5. E. N. Nadzhip, "Modern Uigur". Nauka Publishing House: Moscow, 1971. (p. 37, 133)
  6. 易坤琇, "维吾尔语语法"。中央民族大学出版社: 北京, 1998。 (p. 334-335)
  7. Ablahat Ibrahim, "Meaning and Usage of Compound Verbs in Modern Uighur and Uzbek". University of Washington: Seattle, 1995. (p. 26)
  8. G. Raquette, "Eastern Turki Grammar: Practical and Theoretical with Vocabulary - Part II". Reichsdruckerei: Berlin, 1912. (p. 200-201)
  9. 米海力, "维吾尔语喀什话研究"。中央民族大学出版社: 北京, 1997。 (p. 43, 49)
  10. Gulnisa Nazarova, Kurban Niyaz, "Uyghur: An Intermediate Textbook". Georgetown University Press: 2016. (p. 219)