Paj-Puj: The Noun-to-Verb Derivation Suffix <span style="font-family:sans-serif;" >م|ىم|ۇم|ۈم</span>

The Noun-to-Verb Derivation Suffix م|ىم|ۇم|ۈم

ئىسىمدىن پېئىل ياسايدىغان «م|ىم|ۇم|ۈم» ئارقا قوشۇمچىسى

The م|ىم|ۇم|ۈم suffix may be added to a small handful of verbs to create nouns, which often carry the meaning of "a thing that is the result of [the verb]".

to know + [result] = knowledge
بىل ـ + ىم = بىلىم

to stop + [result] = resolution, agreement, contract
توختا ـ + م = توختام

to compile, to establish + [result] = regime, system
تۈز ـ + ۈم = تۈزۈم

to exit + [result] = expenditures, expenses
چىق ـ + ىم = چىقىم

to wear + [result] = clothes
كىي ـ + ىم = كىيىم

to die + [result] = death
ئۆل ـ + ۈم = ئۆلۈم

to cheat, to swindle + [result] = scam
ئالدا ـ + م = ئالدام

to bundle, to join + [result] = joint
بوغ ـ + ۇم = بوغۇم

to divide, to break up + [result] = section, division
بۆل ـ + ۈم = بۆلۈم

to pay + [result] = reparations, compensation
تۆلە ـ + م = تۆلەم

to elect + [result] = election
سايلا ـ + م = سايلام

to fold + [result] = layer
قاتلا ـ + م = قاتلام

to forgive + [result] = forgiveness
كەچۈر ـ + ۈم = كەچۈرۈم

to agree, to reach a consensus + [result] = agreement, contract
كېلىش ـ + ىم = كېلىشىم

to come in + [result] = income
كىر ـ + ىم = كىرىم

to know, to understand + [result] = concept, idea
ئۇق ـ + ۇم = ئۇقۇم

to measure + [result] = measurement, standard
ئۆلچە ـ + م = ئۆلچەم

to sprout, to bud + [result] = results, fruit (of labor)
ئۈن ـ + ۈم = ئۈنۈم

to flow + [result] = current, stream
ئاق ـ + ىم = ئېقىم

to tie up, to bundle up + [result] = a bundle
باغلا ـ + م = باغلام

to endure + [result] = endurance
چىدا ـ + م = چىدام

to fit (into) + [result] = capacity
سىغ ـ + ىم = سىغىم

to become agitated + [result] = a whirlpool, a melee
قاينا ـ + م = قاينام

to grow + [result] = growth, (financial) interest
ئۆس ـ + ۈم = ئۆسۈم

to eat + [result] = animal fodder, fish bait
يە ـ + م = يەم

Our country's political system is still very far from perfect.
.بىزنىڭ دۆلەت تۈزۈمىمىز مۇكەممەللىكتىن تېخى خېلى يىراق ئىكەن

You can hang your clothes outside. There's a line just next to the door, you know.
.كىيىمىڭىزنى تېشىغا يايسىڭىز بولىدۇ، ئىشىكنىڭ يېنىدىلا بىر سىم بارغۇ

Raising of the ئا|ئە to a ئې occurs in some monosyllable-verb cases with the addition of ىم, when the ئا|ئە is not stressed.

to press on, to suppress + [result] = pressure
باس ـ + ىم = بېسىم

to split, to cleave + [result] = half
يار ـ + ىم = يېرىم

to feel, to sense + [result] = feeling, sensation
سەز ـ + ىم = سېزىم

to cut + [result] = a cut, a slice
كەس ـ + ىم = كېسىم

to take, to get + [result] = income
ئال ـ + ىم = ئېلىم

to give + [result] = expenditures
بەر ـ + ىم = بېرىم

to solve, to resolve + [result] = solution, resolution
يەش ـ + ىم = يېشىم

It's about seven thirty.
.سائەت يەتتە يېرىملار بولدى

- Let's go to the movies at seven.
- Is it all right if we go at seven thirty?
- I'm worried that we'd be late if we do.
.كىنوغا سائەت يەتتىدە بارايلى. -- سائەت يەتتە يېرىمدە بولامدۇ؟ -- كېچىكىمىزمىكىن --

The doctor hit my knee and asked if I felt anything.
.دوختۇر تىزىمنى بىر ئۇرۇپ سېزىمىڭىز بارمۇ دەپ سورىدى

I got her an ice cream so that she wouldn't be depressed.
.ئۇنىڭ كۆڭلىنىڭ يېرىم بولماسلىقى ئۈچۈن ئۇنىڭغا بىر ماروژنى ئېلىپ بەردىم

Because the voltage in my room was very high, the light bulb exploded like a bomb when I turned on the light.
.ياتىقىمدا توك بېسىمى ناھايىتى يۇقىرى بولغاچقا، مەن چىرىغىنى ياقسام، لامپۇچكا خۇددى بومبىدەك پارتلاپ كەتتى


References

  1. Personal research/experience
  2. Hamit A. Zakir, "Introduction to Modern Uighur". Xinjiang University Press: Urumqi, 2007. (p. 55)
  3. Hämit Tömür, "Modern Uyghur Grammar" (translation by Anne Lee). Yıldız: Istanbul, 2003. (p. 101-102, 258)
  4. E. N. Nadzhip, "Modern Uigur". Nauka Publishing House: Moscow, 1971. (p. 134)
  5. А. Кайдаров, "Краткий грамматический очерк уйгурского языка". 1966. (p. 9)
  6. А. К. Боровков, "Учебник Уйгурского Языка". Ленинградский Восточный Институт: Ленинград, 1935. (p. 52-53)
  7. 米海力, "维吾尔语喀什话研究"。中央民族大学出版社: 北京, 1997。 (p. 48)