The Noun-to-Adjective Derivation Suffix سىز

ئىسىمدىن سۈپەت ياسايدىغان «سىز» ئارقا قوشۇمچىسى

The سىز suffix is easily one of the most important and most oft-encountered in the Uyghur language. Analogous to the English suffix "-less" or the prefixes "dis-", "un-", or "in/im-", it plays the same antonym-forming role as the prefixes بىـ، ناـ but is much more productive - often, it feels like it can be added to just about anything and still succeed in achieving the intended meaning. Most often, however, this suffix is added to nouns to form adjectives, which carry the meaning of "lacking [that noun]". In this sense, it may be seen as having the opposite derivation role of the suffix لىق|لىك|لۇق|لۈك when the latter is added to nouns to form adjectives.

limit + [without] = infinite (limitless)
چەك + سىز = چەكسىز ≠ چەكلىك

fee, wage + [without] = free
ھەق + سىز = ھەقسىز ≠ ھەقلىق

consciousness + [without] = unconscious, without consciousness
ئاڭ + سىز = ئاڭسىز ≠ ئاڭلىق

means, recourse + [without] = helpless, without recourse
ئامال + سىز = ئامالسىز

law + [without] = illegal
قانۇن + سىز = قانۇنسىز ≠ قانۇنلۇق

appearance, face + [without] = unsightly
كۆرۈم + سىز = كۆرۈمسىز

place + [without] = inappropriate, unsuitable (not having a place)
ئورۇن + سىز = ئورۇنسىز ≠ ئورۇنلۇق

will + [without] = involuntary
ئىختىيار + سىز = ئختىيارسىز

work + [without] = unemployed
ئىش + سىز = ئىشسىز ≠ ئىشلىق

prestige, validity + [without] = without prestige, invalid
ئىناۋەت + سىز = ئىناۋەتسىز ≠ ئىناۋەتلىك

morals + [without] = immoral
ئەخلاق + سىز = ئەخلاقسىز ≠ ئەخلاقلىق

significance + [without] = insignificant
ئەھمىيەت + سىز = ئەھمىيەتسىز ≠ ئەھمىيەتلىك

happiness + [without] = unhappy
بەخت + سىز = بەختسىز ≠ بەختلىك

knowledge + [without] = ignorant
بىلىم + سىز = بىلىمسىز ≠ بىلىملىك

bound, limit + [without] = boundless, limitless
پايان + سىز = پايانسىز

order + [without] = disorderly
تەرتىپ + سىز = تەرتىپسىز ≠ تەرتىپلىك

peer + [without] = peerless
تەڭداش + سىز = تەڭداشسىز

(the state of) standing/waiting + [without] = unstable
تۇراق + سىز = تۇراقسىز ≠ تۇراقلىق

life + [without] = lifeless
جان + سىز = جانسىز ≠ جانلىق

information + [without] = uninformed
خەۋەر + سىز = خەۋەرسىز

color + [without] = black and white, colorless
رەڭ + سىز = رەڭسىز ≠ رەڭلىك

mercy, compassion + [without] = merciless
 
رەھىم + سىز = رەھىمسىز ≠ رەھىملىك
شەپقەت + سىز = شەپقەتسىز ≠ شەپقەتلىك

harm + [without] = harmless
زىيان + سىز = زىيانسىز ≠ زىيانلىق

number + [without] = countless
 
ساناق + سىز = ساناقسىز ≠ ساناقلىق
سان + سىز = سانسىز ≠ سانلىق

education, literacy + [without] = uneducated, illiterate
ساۋات + سىز = ساۋاتسىز ≠ ساۋاتلىق

reason + [without] = without reason
سەۋەب + سىز = سەۋەبسىز ≠ سەۋەبلىك

condition + [without] = unconditional
شەرت + سىز = شەرتسىز ≠ شەرتلىك

doubt + [without] = doubtless, certain
شەك + سىز = شەكسىز ≠ شەكلىك

time limit + [without] = without a time limit
قەرەل + سىز = قەرەلسىز ≠ قەرەللىك

heart, soul + [without] = unhappy, cold
كۆڭۈل + سىز = كۆڭۈلسىز ≠ كۆڭۈللۈك

strength + [without] = weak
كۈچ + سىز = كۈچسىز ≠ كۈچلۈك

sin + [without] = sinless
گۇناھ + سىز = گۇناھسىز ≠ گۇناھلىق

qualification + [without] = unqualified
لاياقەت + سىز = لاياقەتسىز ≠ لاياقەتلىك

time period/limit + [without] = indefinite
مۇددەت + سىز = مۇددەتسىز ≠ مۇددەتلىك

relationship, connections + [without] = unrelated, without connections
مۇناسىۋەت + سىز = مۇناسىۋەتسىز ≠ مۇناسىۋەتلىك

name, reputation + [without] = unknown
نام + سىز = نامسىز ≠ ناملىق

need + [without] = unnecessary
ھاجەت + سىز = ھاجەتسىز ≠ ھاجەتلىق

a count, an account + [without] = countless
ھېساب + سىز = ھېسابسىز ≠ ھېسابلىق

hope + [without] = hopeless
ئۈمىد + سىز = ئۈمىدسىز ≠ ئۈمىدلىك

sound, noise + [without] = silent
ئۈن + سىز = ئۈنسىز ≠ ئۈنلۈك

effect, result + [without] = ineffective, fruitless
ئۈنۈم + سىز = ئۈنۈمسىز ≠ ئۈنۈملۈك

importance + [without] = unimportant
ئېتىبار + سىز = ئېتىبارسىز ≠ ئېتىبارلىق

width + [without] = narrow (for cloth)
ئەن + سىز = ئەنسىز ≠ ئەنلىك

There is no free lunch.
.بەدەلسىز تاماق يوق

Left with no other way, I was obliged to do this.
.مەن ئامالسىز بۇ ئىشنى قىلىشقا مەجبۇر بولدۇم

The standard vowel-reduction rules apply when adding this suffix - i.e., if the noun ends in an ئا or ئە vowel, this reduces to an ئى (provided that it is not a long vowel).

profit, benefit + [without] = profitless, fruitless
پايدا + سىز = پايدىسىز ≠ پايدىلىق

meaning + [without] = meaningless
مەنە + سىز = مەنىسىز ≠ مەنىلىك

With nouns ending in vowels other than ئا and ئە, or in the long-vowel ئا and ئە, no change in the vowel takes place.

care + [without] = uncaring
پەرۋا + سىز = پەرۋاسىز

hindrance + [without] = unhindered
توسالغۇ + سىز = توسالغۇسىز

quality + [without] = inferior, low-quality
 
ساپا + سىز = ساپاسىز ≠ ساپالىق
سۈپەت + سىز = سۈپەتسىز ≠ سۈپەتلىك

modesty + [without] = shameless
ھايا + سىز = ھاياسىز ≠ ھايالىق

loyalty + [without] = disloyal
ۋاپا + سىز = ۋاپاسىز ≠ ۋاپالىق

A particular and interesting case is when سىز is added to a proper noun - usually a person's name - to make an adjective that carries the meaning of "with [that person] absent, without [that person]".

Memet + [without] = without Memet
مەمەت + سىز = مەمەتسىز

Ruqiye + [without] = without Ruqiye
رۇقىيە + سىز = رۇقىيەسىز


See also: 4.21.3, 4.23.2, 4.25.1, 4.26.1, 4.27.1


References

  1. Personal research/experience
  2. Gulnisa Nazarova, Kurban Niyaz, "Uyghur: An Elementary Textbook". Georgetown University Press: 2013. (p. 263)
  3. Tarjei Engesæth, Mahire Yakup, Arienne M. Dwyer, "Greetings from the Teklimakan: a handbook of Modern Uyghur". University of Kansas: Kansas, 2009. (p. 242)
  4. Hamit A. Zakir, "Introduction to Modern Uighur". Xinjiang University Press: Urumqi, 2007. (p. 120)
  5. Frederick De Jong, "A Grammar of Modern Uyghur". Houtsma Stichting: Utrecht, 2007. (p. 26-27)
  6. Hämit Tömür, "Modern Uyghur Grammar" (translation by Anne Lee). Yıldız: Istanbul, 2003. (p. 118)
  7. Reinhard F. Hahn, Ablahat Ibrahim, "Spoken Uyghur". University of Washington Press: Seattle, 1991. (p. 16, 162)
  8. E. N. Nadzhip, "Modern Uigur". Nauka Publishing House: Moscow, 1971. (p. 128, 136)
  9. G. Raquette, "Eastern Turki Grammar: Practical and Theoretical with Vocabulary". Reichsdruckerei: Berlin, 1912. (p. 120, 175)
  10. G. Raquette, "Eastern Turki Grammar: Practical and Theoretical with Vocabulary - Part II". Reichsdruckerei: Berlin, 1912. (p. 193)
  11. 米海力, "维吾尔语喀什话研究"。中央民族大学出版社: 北京, 1997。 (p. 52, 70)