Paj-Puj: The Verb-to-Noun Derivation Suffixes <span style="font-family:sans-serif;" >غۇچى|گۈچى|قۇچى|كۈچى</span>

The Verb-to-Noun Derivation Suffixes غۇچى|گۈچى|قۇچى|كۈچى

پېئىلدىن ئىسىم ياسايدىغان «غۇچى|گۈچى|قۇچى|كۈچى» ئارقا قوشۇمچىلىرى

The suffixes غۇچى|گۈچى|قۇچى|كۈچى are productive and may be attached to just about any verb stem to create a noun denoting the doer of that action ("the person who..."). This is analogous to the English suffixes "-(e)r" and "or" (e.g., "to work" and "worker", "to protect" and "protector").

to study + doer = student
ئوقۇ ـ + غۇچى = ئوقۇغۇچى

to teach + doer = teacher
ئوقۇت ـ + قۇچى = ئوقۇتقۇچى

to manage + doer = manager
باشقۇر ـ + غۇچى = باشقۇرغۇچى

to buy + doer = buyer
سېتىۋال ـ + غۇچى = سېتىۋالغۇچى

to write + doer = writer
ياز ـ + غۇچى = يازغۇچى

to sell + doer = seller
سات ـ + قۇچى = ساتقۇچى

to investigate + doer = investigator
تەكشۈر ـ + گۈچى = تەكشۈرگۈچى

to compile + doer = compiler
تۈز ـ + گۈچى = تۈزگۈچى

to die + doer = the deceased
ئۆل ـ + گۈچى = ئۆلگۈچى

to participate + doer = participant
قاتناش ـ + قۇچى = قاتناشقۇچى

to create + doer = creator
يارات ـ + قۇچى = ياراتقۇچى

to observe + doer = observer
كۆزەت ـ + كۈچى = كۆزەتكۈچى

to attend on + doer = attendant
كۈت ـ + كۈچى = كۈتكۈچى

You're a student?
سىز ئوقۇغۇچى؟

Are you a student?
سىز ئوقۇغۇچىمۇ؟

Yes, that's right. I'm a student too.
.ھەئە شۇنداق، مەنمۇ ئوقۇغۇچى

Are you a teacher?
ئۆزىڭىز ئوقۇتقۇچىمۇ؟

I'm just a student. That and nothing more.
.مەن پەقەت بىر ئوقۇغۇچى، خالاس

Give two pens to each student.
.ئوقۇغۇچىلارغا ئىككىدىن قەلەم بېرىڭ

These manti came out really good. Who made them?
بۇ مانتا بەك تەملىك بوپتۇ، ئەتكۈچى كىم ئىكەن؟

True, he was a very good teacher.
.دەرۋەقە، ئۇ ناھايىتى ياخشى ئوقۇتقۇچى ئىدى

Neither students nor teachers should ever stop learning.
.ئوقۇغۇچىلارمۇ، ئوقۇتقۇچىلارمۇ داۋاملىق ئۆگىنىشى كېرەك

The teacher started class immediately after entering the classroom.
 
.ئوقۇتقۇچى سىنىپقا كىرىپلا، دەرسنى باشلىۋەتتى
.ئوقۇتقۇچى سىنىپقا كىردى ـ دە، دەرسنى باشلىۋەتتى

The students went on and on asking questions.
.ئوقۇغۇچىلار سوئاللار قويدا ـ قويدى

No, I'm not a teacher. I'm just a student.
.ياق، مەن ئوقۇتقۇچى ئەمەس، ئوقۇغۇچى ناھايىتى

If you just listen to what the teacher says, you'll be able to become a good student.
.مۇئەللىمنىڭ گېپىنى ئاڭلىسىڭىزلا، ياخشى ئوقۇغۇچىلاردىن بولالايسىز

Only a third of the students came to class today.
.بۈگۈن دەرسكە پەقەت ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئۈچتىن بىرى كەلدى

There's quite a lot of people buying things today.
.بۈگۈن نەرسە سېتىۋالغۇچىلار كۆپ بولۇپ كەتتى

The students and teachers came together for a discussion.
.ئوقۇغۇچىلار ئوقۇتقۇچىلار بىلەن بىرلىكتە مۇزاكىرە قىلدى

The standard vowel-reduction rules apply when adding these suffixes - i.e., if the verb stem ends in an ئا or ئە vowel, this reduces to an ئى (provided that it is not a long vowel).

to vote + doer = voter
سايلا ـ + غۇچى = سايلىغۇچى

to protect + doer = protector
قوغدا ـ + غۇچى = قوغدىغۇچى


References

  1. Personal research/experience
  2. Hamit A. Zakir, "Introduction to Modern Uighur". Xinjiang University Press: Urumqi, 2007. (p. 94-95)
  3. Frederick De Jong, "A Grammar of Modern Uyghur". Houtsma Stichting: Utrecht, 2007. (p. 25)
  4. Hämit Tömür, "Modern Uyghur Grammar" (translation by Anne Lee). Yıldız: Istanbul, 2003. (p. 100, 283-284)
  5. E. N. Nadzhip, "Modern Uigur". Nauka Publishing House: Moscow, 1971. (p. 113, 131)
  6. 易坤琇, "维吾尔语语法"。中央民族大学出版社: 北京, 1998。 (p. 213-214)
  7. А. Кайдаров, "Краткий грамматический очерк уйгурского языка". 1966. (p. 9)
  8. G. Raquette, "Eastern Turki Grammar: Practical and Theoretical with Vocabulary". Reichsdruckerei: Berlin, 1912. (p. 168, 174)