Paj-Puj: The Noun-to-Noun Derivation Suffix <span style="font-family:sans-serif;" >چى</span>

The Noun-to-Noun Derivation Suffix چى

ئىسىمدىن ئىسىم ياسايدىغان «چى» ئارقا قوشۇمچىسى

The suffix چى may be added to most objects or things to create a word denoting the person who either makes their living via that object/thing or, more generally, who is closely associated with that object/thing.

work + [person] = worker
 
خىزمەت + چى = خىزمەتچى
ئىش + چى = ئىشچى

fraud + [person] = con man, swindler
ئالدام + چى = ئالدامچى

people, masses + [person] = messenger
ئەل + چى = ئەلچى

labor + [person] = laborer, worker
ئەمگەك + چى = ئەمگەكچى

research + [person] = researcher
تەتقىقات + چى = تەتقىقاتچى

business + [person] = businessman, businesswoman
تىجارەت + چى = تىجارەتچى

travel + [person] = traveler, tourist
ساياھەت + چى = ساياھەتچى

use, consumption + [person] = user, consumer
ئىستېمال + چى = ئىستېمالچى

leading + [person] = leader, guide
يېتەك + چى = يېتەكچى

robbing + [person] = robber
بۇلاڭ + چى = بۇلاڭچى

ticket + [person] = ticket seller, ticket inspector
بېلەت + چى = يېلەتچى

invasion + [person] = invader
تاجاۋۇز + چى = تاجاۋۇزچى

sports + [person] = athlete
تەنھەرىكەت + چى = تەنھەرىكەتچى

iron + [person] = blacksmith
تۆمۈر + چى = تۆمۈرچى

plea + [person] = beggar
تىلەم + چى = تىلەمچى

war + [person] = warrior
جەڭ + چى = جەڭچى

a crime + [person] = criminal
جىنايەت + چى = جىايەتچى

competition + [person] = competitor
رىقابەت + چى = رىقابەتچى

(the act of) chairing + [person] = chairperson
رىياسەت + چى = رىياسەتچى

the arts + [person] = artist
سەنئەت + چى = سەنئەتچى

reason, cause + [person] = the responsible party
سەۋەب + چى = سەۋەبچى

court (of law) + [person] = judge
سوت + چى = سوتچى

riot + [person] = rioter
قوزغىلاڭ + چى = قوزغىلاڭچى

witness(ing) + [person] = a witness
گۇۋاھ + چى = گۇۋاھچى

advice + [person] = advisor
مەسلىھەت + چى = مەسلىھەتچى

service + [person] = servant, waiter
مۇلازىمەت + چى = مۇلازىمەتچى

protection + [person] = guard
مۇھاپىزەت + چى = مۇھاپىزەتچى

supervision + [person] = supervisor
نازارەت + چى = نازارەتچى

turn, shift + [person] = person on duty
نۆۋەت + چى = نۆۋەتچى

editorial + [person] = an editorial writer
ئوبزور + چى = ئوبزورچى

firewood + [person] = firewood gatherer or seller
ئوتۇن + چى = ئوتۇنچى

hunting + [person] = hunter
ئوۋ + چى = ئوۋچى

dancing + [person] = dancer
ئۇسسۇل + چى = ئۇسسۇلچى

representation + [person] = representative
ۋاكالەت + چى = ۋاكالەتچى

help + [person] = helper
ياردەم + چى = ياردەمچى

wood + [person] = carpenter, woodworker
ياغاچ + چى = ياغاچچى

45.3% of the workers are women.
.خىزمەتچىلەرنىڭ 45.3 پىرسەنتى ئايال

The different tourists who come here often have trouble getting used to the weather.
.ساياھەتچىلەر بۇ يەرگە كېلىپ دائىم ھاۋاسىغا كۆنەلمەيدۇ

It's completely clear that that con man is not a doctor.
.تامامەن روشەنكى، ھېلىقى ئالدامچى دوختۇر ئەمەس

The warrior, having wrapped up his wound with a long cloth, once more ran off towards the front lines.
.جەڭچى يارىسىنى بىر ئۇزۇن رەخت بىلەن تېڭىۋېلىپ يەنە ئالدىنقى سەپلەرگە قاراپ يۈگۈرۈپ كەتتى

The standard vowel-reduction rules apply when adding this suffix - i.e., if the noun ends in an ئا or ئە vowel, this reduces to an ئى (provided that it is not a long vowel).

livestock + [person] = livestock owner or caretaker
چارۋا + چى = چارۋىچى

herd + [person] = herdsman
پادا + چى = پادىچى

song + [person] = singer
ناخشا + چى = ناخشىچى

a model (thing) + [person] = a model (person)
نەمۇنە + چى = نەمۇنىچى

Just what do you think you're doing inviting amateur singers to our club?!
!ئىشتىن سىرتقى ناخشىچىنى كۇلۇبىمىزغا تەكلىپ قىلغىنىڭىز نېمىسى؟

With nouns ending in vowels other than ئا and ئە, or in the long-vowel ئا and ئە, no change in the vowel takes place.

movie + [person] = projectionist
كىنو + چى = كىنوچى


See also: 4.10.1


References

  1. Personal research/experience
  2. Tarjei Engesæth, Mahire Yakup, Arienne M. Dwyer, "Greetings from the Teklimakan: a handbook of Modern Uyghur". University of Kansas: Kansas, 2009. (p. 120-121)
  3. Hamit A. Zakir, "Introduction to Modern Uighur". Xinjiang University Press: Urumqi, 2007. (p. 19)
  4. Frederick De Jong, "A Grammar of Modern Uyghur". Houtsma Stichting: Utrecht, 2007. (p. 22-23)
  5. Hämit Tömür, "Modern Uyghur Grammar" (translation by Anne Lee). Yıldız: Istanbul, 2003. (p. 23-24, 28, 87)
  6. E. N. Nadzhip, "Modern Uigur". Nauka Publishing House: Moscow, 1971. (p. 38, 41, 88, 89, 138)
  7. А. Кайдаров, "Краткий грамматический очерк уйгурского языка". 1966. (p. 9)
  8. G. Raquette, "Eastern Turki Grammar: Practical and Theoretical with Vocabulary". Reichsdruckerei: Berlin, 1912. (p. 168, 174)
  9. 米海力, "维吾尔语喀什话研究"。中央民族大学出版社: 北京, 1997。 (p. 43, 46, 71)
  10. Gulnisa Nazarova, Kurban Niyaz, "Uyghur: An Intermediate Textbook". Georgetown University Press: 2016. (p. 182)