Paj-Puj: The Noun-to-Noun Derivation Suffix <span style="font-family:sans-serif;" >داش</span>

The Noun-to-Noun Derivation Suffix داش

ئىسىمدىن ئىسىم ياسايدىغان «داش» ئارقا قوشۇمچىسى

The suffix داش is analogous to the English suffix "-mate" (e.g., "soulmate", "bunkmate"), but is even more productive in Uyghur than "-mate" is in English, as you can attach it to a whole bunch of nouns to create the meaning of "someone who shares [that noun]".

lesson + [mate] = schoolmate
ساۋاق + داش = ساۋاقداش

stomach + [mate] = sibling ("stomachmate")
قېرىن + داش = قېرىنداش

road + [mate] = traveling companion ("roadmate")
يول + داش = يولداش

work + [mate] = workmate, co-worker
خىزمەت + داش = خىزمەتداش

secret + [mate] = confidant ("secretmate")
سىر + داش = سىرداش

profession + [mate] = a person in the same line of work ("professionmate")
كەسىپ + داش = كەسىپداش

room + [mate] = roommate
ياتاق + داش = ياتاقداش

hometown + [mate] = a person from the same hometown ("hometownmate")
يۇرت + داش = يۇرتداش

He works really hard, and his co-workers respect him for it.
.ئۇ بەك تىرىشىپ ئىشلەيدۇ، شۇڭا خىزمەتداشلىرىمۇ ئۇنى ھۆرمەتلەيدۇ

All of the students think that he's lazy and no good, but the reality is different.
.ساۋاقداشلارنىڭ ھەممىسى ئۇنى ھۇرۇن ۋە ناچار دەپ ئويلايدۇ، ئەمما ئەمەلىي ئەھۋال ئۇنداق ئەمەس

 
I got suspicious because of my husband's going out for daily evening walks alone, wondering just what it was he was up to.
 
.يولدىشىمنىڭ كۈندە يالغۇز كەچلىك سەيلىگە چىققانلىقى ئۈچۈن ئۇ زادى نېمە ئىش قىلىدىكىن دەپ شەكلىنىدىغان بولدۇم
.يولدىشىمنىڭ كۈندە يالغۇز كەچلىك سەيلىگە چىققىنى ئۈچۈن ئۇ زادى نېمە ئىش قىلىدىكىن دەپ شەكلىنىدىغان بولدۇم
.يولدىشىمنىڭ كۈندە يالغۇز كەچلىك سەيلىگە چىققانلىقىدىن ئۇ زادى نېمە ئىش قىلىدىكىن دەپ شەكلىنىدىغان بولدۇم

The standard vowel-reduction rules apply when adding this suffix - i.e., if the noun ends in an ئا or ئە vowel, this reduces to an ئى (provided that it is not a long vowel).

With nouns ending in vowels other than ئا and ئە, or in the long-vowel ئا and ئە, no change in the vowel takes place.


References

  1. Personal research/experience
  2. Hamit A. Zakir, "Introduction to Modern Uighur". Xinjiang University Press: Urumqi, 2007. (p. 54)
  3. Frederick De Jong, "A Grammar of Modern Uyghur". Houtsma Stichting: Utrecht, 2007. (p. 23)
  4. Hämit Tömür, "Modern Uyghur Grammar" (translation by Anne Lee). Yıldız: Istanbul, 2003. (p. 88)
  5. E. N. Nadzhip, "Modern Uigur". Nauka Publishing House: Moscow, 1971. (p. 131)
  6. А. Кайдаров, "Краткий грамматический очерк уйгурского языка". 1966. (p. 9)
  7. G. Raquette, "Eastern Turki Grammar: Practical and Theoretical with Vocabulary". Reichsdruckerei: Berlin, 1912. (p. 175)
  8. 米海力, "维吾尔语喀什话研究"。中央民族大学出版社: 北京, 1997。 (p. 43, 44)