Paj-Puj: Usage of <span style="font-family:sans-serif;" >نى</span>: With Pronouns

Usage of نى: With Pronouns

نى» قوشۇمچىسىنىڭ ئىشلىتىش ئۇسۇلى: ئالماش بىلەن»

The vast majority of pronouns in Uyghur require the accusative suffix نى when acting as a direct object, since pronouns usually tend to replace specific people, places, and things, which then makes them definite.

Personal Pronouns: With pronouns that replace people ("he", "I", "they"), the addition of the نى is required when the pronoun acts as a direct object. Note that the accusative forms for مەن ("I") and سەن ("you (informal)") are exceptions in how they are formed. The others simply add the نى.

I + (definite) = me
مەن + نى = مېنى

you + (definite) = you
سەن + نى = سېنى

Consider the following examples:

Erkin likes her too.
.ئەركىنمۇ ئۇنى ياخشى كۆرىدۇ

Forgive me, Brother.
.كەچۈر مېنى، ئاكا

He doesn't love me at all.
.ئۇ مېنى ئازراقمۇ ياخشى كۆرمەيدۇ

 
Perhaps she does not know you.
 
.ئېھتىمال ئۇ سېنى تونۇمايدۇ
.ھەرقاچان ئۇ سېنى تونۇمايدۇ
.بەلكىم ئۇ سېنى تونۇمايدۇ

He kicked me twice.
 
.ئۇ مېنى ئىككىنى تەپتى
.ئۇ مېنى ئىككى قېتىم تەپتى

I hit him thrice.
 
.ئۇنى ئۈچنى ئۇردۇم
.ئۇنى ئۈچ قېتىم ئۇردۇم

I definitely don't know them.
.مەن ئۇلارنى پەقەت تونۇمايمەن

So you were never in love with me.
.سەن مېنى ياخشى كۆرۈپ باقماپسەن ـ دە

Regardless of whether you come tomorrow or not, let me know.
 
.ئەتە كەلسىڭىزمۇ كەلمىسىڭىزمۇ، مېنى خەۋەردار قىلىڭ
.ئەتە كەلسىڭىز كەلمىسىڭىز، مېنى خەۋەردار قىلىڭ

After waiting for you for an hour, I went back home.
.سېنى بىر سائەت كۈتۈپ ئۆيگە قايتىپ كەتتىم

My mother hit me after exclaiming how lazy I was.
.ئانام مېنى نېمىدېگەن ھۇرۇن ـ ھە دەپ ئۇردى

Whenever I look at you, I'm reminded of your father.
.سېنى كۆرسەملا داداڭنى ئەسلەيمەن

So she's swindled me.
.ئۇ مېنى ئالداپتۇ ـ دە

I saw him with my own eyes.
.مەن ئۇنى ئۆز كۆزۈم بىلەن كۆردۈم

I've seen you somewhere before.
 
.مەن سېنى قاچاندۇ بىر قېتىم كۆرگەن
.مەن سېنى قاچاندۇ بىر كۆرگەن

He works really hard, and his co-workers respect him for it.
.ئۇ بەك تىرىشىپ ئىشلەيدۇ، شۇڭا خىزمەتداشلىرىمۇ ئۇنى ھۆرمەتلەيدۇ

For some reason or another - probably because she got angry - she started hitting me.
 
.ئۇ خاپا بولغاندىنمۇ بىر سەۋەبتىن مېنى ئۇرۇپ كەتتى
.ئۇ خاپا بولغاندىنمۇ ئىشقىلىپ بىر سەۋەبتىن مېنى ئۇرۇپ كەتتى

I had thought that he was a man, but it turned out that he was a woman.
.مەن ئۇنى ئەر كىشىمىكىن دەپتىمەن، ئەسلىدە ئۇ ئايال ئىكەن

We had thought that he was a hero, but he turned out to be a traitor.
.بىز ئۇنى قەھرىمانمىكىن دەپتىمىز، ئەسلىدە ئۇ بىر خائىن ئىكەن

We invited him and, lo and behold, he didn't come.
.ئۇنى تەكلىپ قىلساقچۇ، قاراڭ، ئۇ كەلمىدى

She has many admirers wherever she goes.
 
.ئۇ نەگىلا بارمىسۇن، ئۇنى ياخشى كۆرىدىغانلار بەك كۆپ
.ئۇ نەگىلا بارمىسۇن، ئۇنى ياخشى كۆرىدىغان ئادەملەر بەك كۆپ

Whenever I go up to the front of that teahouse, the boss always comes out to welcome me.
.مەن دائىم ئۇ چايخانىنىڭ ئالدىغا بېرىشىم بىلەنلا، خوجايىن مېنى قارشى ئالغىلى چىقىدۇ

When we were small, Tursun was stronger than me and would bully me every day.
.كىچىك ۋاقتىمىزدا، تۇرسۇن مېنىڭدىن كۈچلۈك ئىدى، مېنى ھەر كۈنى بوزەك قىلاتتى

Just look at you - unable to do such a simple thing.
.قاراڭە سىزنى، مۇشۇنداق ئاددىي ئىشنى قىلالماپسىز

Even though I yelled out to her, she appears to not have heard my voice.
.مەن ئۇنى توۋلىساممۇ، ئۇ ئاۋازىمنى ئاڭلىماپتىكەن

Don't go picking the flowers in the flower bed, or else you'll be caught.
 
.گۈللۈكتىكى گۈللەرنى ئۈزمەڭلار، بىكار سىلەرنى تۇتۇۋالىدۇ
.گۈللۈكتىكى گۈللەرنى ئۈزمەڭلار، ھېلى بىكار سىلەرنى تۇتۇۋالىدۇ

Don't get involved with that man. I'm worried that he might cheat you.
.سىز ئۇ ئادەمگە ئارىلاشماڭ، ئۇ ئادەم سىزنى ئالداپ قويارمىكىن دەپ ئەنسىرەيمەن

I've wanted to tell her that I love her for a long time now.
.مېنىڭ ئۇنى ياخشى كۆرىدىغانلىقىمنى بۇرۇنلا ئۇنىڭغا دېگۈم بار ئىدى

Dolkun is a handsome lad. Every girl who's seen him falls in love with him.
.دولقۇن كېلىشكەن يىگىت، كۆرگەنلا قىز بالىلار ئۇنى ياخشى كۆرۈپ قالىدۇ

All of the students think that he's lazy and no good, but the reality is different.
.ساۋاقداشلارنىڭ ھەممىسى ئۇنى ھۇرۇن ۋە ناچار دەپ ئويلايدۇ، ئەمما ئەمەلىي ئەھۋال ئۇنداق ئەمەس

We absolutely must catch him before he discloses our position to the enemy.
.ئۇ بىزنىڭ ئورنىمىزنى دۈشمەنگە پاش قىلغۇچە ئۇنى جەزمەن تۇتۇشىمىز كېرەك

 
It's because he doesn't like us that he doesn't want to eat with us.
 
.ئۇ بىزنى ياخشى كۆرمەيدىغانلىقى ئۈچۈن بىز بىلەن بىللە تاماق يېيىشنى خالىمايدۇ
.ئۇ بىزنى ياخشى كۆرمەيدىغىنى ئۈچۈن بىز بىلەن بىللە تاماق يېيىشنى خالىمايدۇ
.ئۇ بىزنى ياخشى كۆرمەيدىغانلىقتىن بىز بىلەن بىللە تاماق يېيىشنى خالىمايدۇ

Demonstrative Pronouns: Demonstrative pronouns (e.g., "this", "that") require the suffix نى when acting as direct objects. Since using a demonstrative pronoun is basically like pointing a finger at something (i.e., "this one", "that one"), it should be no surprise that the resulting objects are definite. In the case when the demonstrative pronoun modifies another noun (e.g., "this watermelon"), the نى is placed after the last noun (بۇ تاۋۇزنى), and not on the demonstrative pronoun (بۇنى تاۋۇز being incorrect). The following examples from the corpus illustrate the use of the accusative suffix with demonstrative pronouns.

I really like this restaurant.
.بۇ رېستوراننى ئىنتايىن ياخشى كۆرىمەن

Emet doesn't like that woman.
.ئەمەت شۇ ئايالنى ياخشى كۆرمەيدۇ

Come on, stop thinking about that.
.بوپتۇلا، ئۇ ئىشنى ئويلىماڭ

You've been working on that book forever.
.سىز بۇ كىتابنى تۈزدىڭىزا ـ تۈزدىڭىز

He's been at this for a while.
.ئۇ بۇ ئىشنى قىلدا ـ قىلدى

 
You might not know this.
 
.ئېھتىمال سىز بۇ ئىشنى بىلمەيسىز
.ھەرقاچان سىز بۇ ئىشنى بىلمەيسىز
.بەلكىم سىز بۇ ئىشنى بىلمەيسىز

I got this book for myself.
.بۇ كىتابنى ئۆزۈمگە ئالدىم

We must ask ourselves this question.
.بۇ سوئالنى ئۆزىمىزدىن سورىشىمىز كېرەك

I did this myself.
.بۇنى مەن ئۆزۈم قىلدىم

You'll do it yourself.
.بۇ ئىشنى ئۆزۈڭ ئىشلەيسەن

Give me that book.
.ئۇ كىتابنى ماڭا بېرىڭ

Are we trading these two sheep, one for another?
بۇ ئىككى قوينى باشمۇباش ئالماشتۇرامدۇق؟

If I tell him, then it's as good as done. He'll definitely take care of it.
.مەن بۇ ئىشنى ئۇنىڭغا دېدىممۇ بولدى، ئۇ جەزمەن ئورۇنلايدۇ

Try this apple and tell me how it tastes.
.بۇ ئالمىنى يەپ بېقىڭ، تەمى قانداقكىن

If even I don't know this, how would you know?
بۇ ئىشنى مەن بىلمەيمەنيۇ، سىز قانداق بىلىسىز؟

- Does your friend know about this?
- Naturally.
.دوستىڭىز بۇ ئىشنى بىلەمدۇ؟ -- بىلمەيچۇ --

Whatever he's taken up, he's always finished the job.
.ئۇ نېمىلا قىلمىسۇن، بۇ خىزمەتنى ئىشلەپ بولدى

As if you actually wrote this book!
!بۇ كىتابنى سىززە يېزىپسىز ـ دە

Left with no other way, I was obliged to do this.
.مەن ئامالسىز بۇ ئىشنى قىلىشقا مەجبۇر بولدۇم

Hey, you've really done a good job of this!
!بۇ ئىشنى سىز راسا ئوبدان قىلىپسىز ـ دە

I built this house with my own hands.
.مەن بۇ ئۆينى ئۆز قولۇم بىلەن سالدىم

It's necessary that we all work together to complete this assignment.
.بۇ ۋەزىپىنى ھەممىمىز قولمۇقول ئورۇنلاشقا توغرا كېلىدۇ

I've lent this book to someone - probably Adil.
 
.بۇ كىتابنى ئادىلغىمۇ بىرسىگە ئارىيەت بېرىپ تۇرغانمەن
.بۇ كىتابنى ئادىلغىمۇ ئىشقىلىپ بىرسىگە ئارىيەت بېرىپ تۇرغانمەن

Where on earth do you expect to find such a good person?
ئۇنداق ياخشى ئادەمنى نەدىنمۇ تاپقىلى بولسۇن؟

- Teacher, have you read this book?
- Of course.
.مۇئەللىم، سىز بۇ كىتابنى ئوقۇپ باققانمۇ؟ -- ئوقۇمايچۇ --

To move this big thing you'll need at least ten people.
.بۇ چوڭ نەرسىنى كۆچۈرۈشكە ئەڭ ئاز بولغاندا ئون ئادەم كېتىدۇ

Does it look like I can fix this computer?
مەنزە بۇ كومپيۇتېرنى رېمونت قىلالايمەنمۇ؟

If even I can't do this, then what makes you think that you can?
بۇ ئىشنى مەن قىلالمايمەنيۇ، سىززە قانداق قىلالايسىز؟

I just did this to make a little money.
 
.ئازراق پۇل تېپىش ئۈچۈن بۇ ئىشنى قىلىپ قالدىمزە
.ئازراق پۇل تېپىش ئۈچۈن بۇ ئىشنى قىلىپ قالدىمدە

Unable to do this well, he started hitting himself.
 
.ئۇ بۇ ئىشنى ياخشى قىلالماي، ئۆزىنى ئۆزى ئۇرۇپ كەتتى
.ئۇ بۇ ئىشنى ياخشى قىلالماي، ئۆز ـ ئۆزىنى ئۇرۇپ كەتتى

Upon hearing this news, I was just left standing not knowing what to do.
.ئۇ خەۋەرنى ئاڭلاپ، مەن قانداق قىلىشىمنى بىلەلمەي تۇرۇپلا قالدىم

"Whoever your leader is, that's the person I'm going to shoot first," he said.
.ـــ سىلەرنىڭ باشلامچىڭلار كىم بولسا، ئالدى بىلەن شۇ ئادەمنى ئېتىۋېتىمەن، ـــ دېدى ئۇ

This nan's become really hard. It'd be best if you dip it into some tea.
.بۇ نان بەك قاتتىق بولۇپ قېلىپتۇ، ئۇنى چايغا چىلاپ يېسىڭىز ئەڭ ياخشى

If you follow this narrow road, you'll arrive at the house you're looking for.
.ماۋۇ تار يولنى بويلاپ ماڭسىڭىز سىز ئىزدەيدىغان ئۆيگە يېتىپ بارىسىز

Looking at the river's tributaries from the airplane made me think of a well-branched tree.
.دەريانىڭ تارماقلىرىغا ئايروپىلاندىن قارىغاندا، ئۇلارنى خۇددى بىر شاخلىق دەرەختەك دەپ ئويلىدىم

Interrogative Pronouns: Of the interrogative pronouns (e.g., "who", "which", "where", "how"), it is generally كىم ("who") and قايسى ("which") that require the نى when used as a direct object (note that "who" becomes "whom" in English when used as a direct object). When قايسى acts as a modifier (e.g., "which plate"), the نى goes on the noun being modified (i.e., قايسى تەخسىنى, and not قايسىنى تەخسە).

Whom are you talking about?
كىمنى دەۋاتىسىز؟

In many cases, the pronouns نېمە ("what") and قانداق ("what kind") should not have the نى attached to them or the nouns they modify, since they are often vague in nature and thus are not definite.

What kind of food are you making today?
بۈگۈن قانداق تاماق ئېتىسىز؟

What are you up to?
نېمە ئىش قىلىۋاتىسىز؟

Reflexive Pronouns: When the action is done onto "oneself", expressed in Uyghur via the reflexive pronoun ئۆز, the reflexive pronoun takes a possessive suffix and the accussative suffix نى.

Get a hold of yourself!
!ئۆزىڭىزنى بېسىۋېلىڭ

Don't go praising yourself.
 
.سىز ئۆزىڭىزنى ئۆزىڭىز ماختىماڭ جۇمۇ
.سىز ئۆز ـ ئۆزىڭىزنى ماختىماڭ جۇمۇ

He says he's busy one minute, and then says that he has nothing to do the next.
.ئۇ بىردەم ئۆزىنى ئالدىراش دەيدۇ، بىردەم ئىشىم يوق دەيدۇ

Unable to do this well, he started hitting himself.
 
.ئۇ بۇ ئىشنى ياخشى قىلالماي، ئۆزىنى ئۆزى ئۇرۇپ كەتتى
.ئۇ بۇ ئىشنى ياخشى قىلالماي، ئۆز ـ ئۆزىنى ئۇرۇپ كەتتى

 
Because he's studying in the Languages Department now, Tursun brags about himself being a "linguist".
 
.تۇرسۇن ھازىر تىل فاكۇلتېتىدا ئوقۇۋاتقانلىقى ئۈچۈن ئۆزىنى تىلشۇناس دەپ ماختايدۇ
.تۇرسۇن ھازىر تىل فاكۇلتېتىدا ئوقۇۋاتقىنى ئۈچۈن ئۆزىنى تىلشۇناس دەپ ماختايدۇ
.تۇرسۇن ھازىر تىل فاكۇلتېتىدا ئوقۇۋاتقانلىقتىن ئۆزىنى تىلشۇناس دەپ ماختايدۇ

Negative Pronouns: The negative pronouns (e.g., "no one", "none of the", "no kind of") behave in a manner very similar to the interrogative pronouns when it comes to the addition of the accusative نى. That is to say, the pronouns ھېچكىم ("no one") and ھېچقايسى ("none of the") generally require the accusative.

I didn't see anyone.
.مەن ھېچكىمنى كۆرمىدىم

However, the pronouns ھېچنېمە and ھېچقانداق often should not use the نى.

I don't know anything.
.مەن ھېچنېمە بىلمەيمەن


References

  1. Personal research/experience
  2. Renee D. Gaines, "Beginning Uyghur for English Speakers". Xinjiang University Press: Urumqi, 2010. (p. 59)
  3. Tarjei Engesæth, Mahire Yakup, Arienne M. Dwyer, "Greetings from the Teklimakan: a handbook of Modern Uyghur". University of Kansas: Kansas, 2009. (p. 69-71, 132)
  4. Frederick De Jong, "A Grammar of Modern Uyghur". Houtsma Stichting: Utrecht, 2007. (p. 65)
  5. Reinhard F. Hahn, Ablahat Ibrahim, "Spoken Uyghur". University of Washington Press: Seattle, 1991. (p. 109)
  6. E. N. Nadzhip, "Modern Uigur". Nauka Publishing House: Moscow, 1971. (p. 97, 98)
  7. Д. Ж. Касымова, "Уйгурский язык: Самоучитель". Ғылым: Алматы, 2005. (p. 78)
  8. А. К. Боровков, "Учебник Уйгурского Языка". Ленинградский Восточный Институт: Ленинград, 1935. (p. 44)
  9. 米海力, "维吾尔语喀什话研究"。中央民族大学出版社: 北京, 1997。 (p. 81)